دکتر مهدی عربی استادیار دانشگاه شهیدرجایی تهران دانشکده فنی مهندسی عمران

نکات مورد توجه در طرح ریزی عملیات والفجر 8
  در برنامه ریزی مانور عملیات، توجه به دو عامل به طور قابل ملاحظه ای در طرح ریزی نبرد والفجر 8، موثر بود.
تجارب عملیات های آبی خاکی گذشته
  پس از ناکامی های ایجاد شده در عملیات های خیبر و بدر، کسی تصور نمی کرد که سپاه یک بار دیگر عبور از رودخانه و عملیات آبی-خاکی را در دستور کار خود قرار دهد ولی تجربیات و درس های این دو عملیات، امکان برنامه ریزی برای عملیات جدیدی به نام والفجر 8 را فراهم آورد.
دو عملیات خیبر و بدر که مهم ترین عملیات های آبی-خاکی ایران بودند و در منطقه هور الهویزه در سال های 1362 و 1363 اجرا گردیدند، نشان دادند که اگر مشکلات مربوط به پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدمات رزمی حل نشود و تدارک لازم از برنامه عملیات صورت نگیرد، تمام دستاوردهای عملیات مورد تهدید جدی قرار می گیرد. بنابراین استفاده از انواع پل و نیز بهره گیری از انواع شناورهای تدارکاتی و همچنین امکان استفاده از آتش موثر توپخانه بایستی در اولویت برنامه ریزی ها قرار گیرد و تا اطمینان از تأمین آنها، نبایستی اجرای عملیات آغاز شود. از سویی دیگر نبایستی روی امکاناتی مانند بالگرد که نمی تواند به اندازه کافی در اختیار قرار گیرد در طرح ریزی عملیات، حساب کرد.
پیچیدگی ها و ویژگی های خاص عملیات والفجر 8
  به دلیل سختی ها و دشواری های عملیات خیبر و بدر که نوعی عملیات آبی- خاکی تلقی می شدند و در نهایت همه اهداف طرح ریزی شده برای آن ها، در حین اجرای عملیات، تحقق نیافت، بنابراین برخی از فرماندهان ارشد سپاه از جمله تعدادی از فرماندهان لشگرهای خط شکن مثل لشگرهای      امام حسین و نجف اشرف درباره پشتیبانی و چگونگی تدارک این عملیات، تردید داشته و از موفقیت آن ناامید بودند به گونه ای که فرمانده کل سپاه نتوانست برای این فرماندهان و این یگان ها، مأموریت موثری را در مرحله اول عملیات والفجر 8 پیش بینی و تعیین نماید. البته آنها در مراحل بعدی عملیات فعالانه شرکت داشتند.
  فرماندهان ارتش نیز در بازدیدی که از این منطقه، قبل از آغاز عملیات داشتند به این نتیجه رسیدند که انجام این عملیات امکان پذیر نیست و آن را یک طرح ناشدنی می دانستند.
  اگر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تجربه گرانبهای دو عملیات خیبر و بدر در هورالهویزه را به همراه خود نداشت، قطعاً طرح ریزی و اجرای عملیات والفجر 8 با مشکلات جدی روبرو می شد.

مشکلات برنامه ریزی برای عملیات 
  در طرح ریزی مانور این عملیات چند مسئله حائز اهمیت بود که عبارتند از:
عبور از رودخانه عریض اروند مهمترین مرحله این عملیات بود. اروند رود بزرگترین رودخانه ایران است. آب چهار رودخانه کارون، کرخه، دجله و فرات از طریق این رودخانه به خلیج فارس می ریزد و آب خلیج فارس نیز به هنگام مدّ در این رودخانه جریان می یابد. در واقع طبیعت این رودخانه، هم مانند یک خور است و هم مثل سایر رودخانه ها، آب شیرین در آن جریان دارد. آگاهی از وضعیت خاص اروند رود مثل جذر و مد و جریان های مختلف درون رودخانه در نوبت های خاص هفته، ساعت، شب و روز که موجب ایجاد چهار وضعیت مختلف می گردید، در برنامه ریزی برای عبور نیروهای خط شکن بسیار حیاتی بود. بنابراین در طراحی و برنامه ریزی عملیات جهت عبور غواص های خط شکن از این رودخانه عریض، می بایستی این شرایط مدنظر قرار می گرفت و بخصوص به فاصله زمانی بین جذر و مد که بیش از 4 ساعت به طول می انجامید توجه می شد. حدود 1500 غواص از یگان های خط شکن می بایستی برای رسیدن به خط دفاعی اول دشمن با رعایت غافلگیری کامل، در شرایط آب مد، از رودخانه عبور می کردند تا به نزدیک ترین نقطه از سنگرهای خط اول دشمن برسند. اگر زمان شروع عملیات به خوبی تعیین نمی شد و عبور غواص ها با شرایط جذر رودخانه مواجه می شد می بایستی نیروهای خط شکن حدود 100 الی200 متر را به صورت سینه خیز از میان باتلاق ها و موانع موجود در آن ها، عبور نمایند که در این صورت شکستن خط مقدم دشمن و نیز موفقیت عملیات، با ابهام مواجه می شد.
عملیات عبور از موانع مصنوعی و شکستن خط اول دشمن و پاکسازی سر پل به دست آمده و توسعه آن به منظور ادامه عملیات.
مرحله بندی عملیات و وارد کردن عمده قوا برای رسیدن به اهداف مورد نظر که نیاز به انواع قایق و واحدهای شناوری کافی و مطمئن داشت.
توسعه در عمق و استفاده از موفقیت به منظور تثبیت اهداف به دست آمده و گسترش منطقه نبرد.
پدافند و مقابله با پاتک های تعجیلی و با فرصت دشمن برای حفظ منطقه تصرف شده.
با توجه به مشکلات مربوط به انتقال انواع ماشین آلات مهندسی همزمان با عبور عمده قوا، امکان احداث خاکریزهای مناسب برای ایجاد خط دفاعی در مقابل دشمن از اولویت ویژه ای برخوردار بود. 
برنامه ریزی برای عدم ورود به شهر فاو و دور زدن این شهر به منظور عدم آسیب دیدن غیر نظامیانی که احتمالاً در شهر وجود داشتند. البته پس از تصرف شهر مشخص شد که به جز نظامیان بعثی، کسی در آنجا حضور ندارد.
استفاده از یگان هایی که قبلاً کمتر در خط شکنی های عملیات های گذشته حضور داشته اند به دلیل لزوم  وارد نکردن فرماندهانی که اندکی ابهام در مورد موفقیت این عملیات داشتند.
انجام عملیات در شب با توجه به این که شفافیت آب رودخانه اروند، امکان دیده شدن        غواص هایی که در سطح آب حرکت می کردند را فراهم می آورد. از سوی دیگر دشمن گاهی اوقات از نورافکن هم برای مشاهده سطح رودخانه به خصوص در ناحیه اسکله فاو استفاده می کرد.
نیاز به آماده کردن عقبۀ یگان ها در نخلستان های اطراف بهمنشیر و نیز فضای مناسب برای تمرکز نیروها قبل از آغاز تک در میان نخلستان های اطراف اروند رود و ایجاد  اسکله ها و حوضچه های نگهداری قایق های انتقال عمده قوا.
 از آنجا که در مجموع، برای عبور 15 لشگر از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یعنی در حدود 150 هزار رزمنده برای اجرای عملیات، برنامه ریزی شده بود می بایستی پل های شناور زیادی نیز برای پشتیبانی این نیروها احداث می گردید. معمولاً در این نوع عملیات ها بایستی به ازای هر لشگر یک پل در نظر گرفت تا بتوان از پشتیبانی و تدارک واحدهای هر لشگر، مطمئن بود.
  برای درک شرایط و حالت های مختلف اروند رود، ماه ها کار فشرده اطلاعاتی بر روی این موضوع، صورت گرفت و با جمع بندی اطلاعات موجود در تاریخچه این رودخانه و نیز شرایط جوی منطقه خسروآباد و فاو، طی 20 سال گذشته قبل از عملیات که از اداره هواشناسی خوزستان گرفته شد وضعیت این رودخانه، برای طرح ریزی عملیات والفجر8، مورد مطالعه قرار گرفت.
  برای اجرای عملیات عبور غواص ها از رودخانه، آموزش ها و تمرین های زیادی در کنارهای رودخانه های مشابه مانند بهمنشیر و کارون انجام شد تا شرایط روحی و جسمانی نیروهای عمل کننده به حد مطلوب برسد. این عملیات، اوج خطر پذیری نیروهای رزمنده را به نمایش گذاشت. در این باره، یکی از نگرانی های اصلی طراحان عملیات، تأثیر جریان آب بر حرکت غواص ها در حین عبور از رودخانه و دور شدن آنها از هدف معین واگذار شده به آنها، بود.
  علت استفاده از لباس غواصی نه فقط برای حرکت در زیر آب بلکه برای سرعت بخشیدن به حرکت رزمندگان خط شکن در داخل رودخانه با استفاده از فین های غواصی و نیز ایجاد حداقل گرما برای نیروها که در فصل زمستان بایستی از رودخانه عبور می کردند بود تا توان جسمانی آنها پس از عبور از رودخانه برای جنگیدن با دشمن، کاهش نیابد.
لازم به ذکر است که به منظور عدم آشکار شدن نیات سپاه از تهیه لباس غواصی، به جای خرید و یا تأمین آنها به صورت آماده، پارچه های لباس غواصی خریداری و سپس از سوی بخش خیاطی سپاه دوخته و به غواص ها واگذار گردید. وظیفه آموزش و آماده سازی غواص ها و تمرین آنها برعهده  برادر علیزاده دزفولی بود.
مرحله بندی عملیات
  برای مرحله بندی عملیات، پی بردن به نحوه مناسب عبور از رودخانه، چگونگی شکستن خط اول دشمن و گرفتن سر پل مناسب و چگونگی هوشیاری دشمن و شیوه گسترش یگان های در خط، قطعاً نیازمند حضور اطلاعاتی در غرب اروند رود و شناخت بیشتری از واکنش های دشمن داشت. اما با توجه به تهیه عکس های هوایی، نقشه های نظامی و اطلاعات به دست آمده از زمین مورد نظر، مرحله بندی عملیات به گونه ای مناسب طرح ریزی شد و چهار مرحله برای این عملیات مشخص گردید.
عبور از رودخانه اروند و شکستن خط اول دشمن و پاکسازی سر پل به دست آمده از عناصر دشمن با کمک نیروهای ویژۀ غواص.
  این دومین تجربه رزمندگان اسلام در عبور از رودخانه بود. تجربه اول عبور از رودخانه کارون در زمان عملیات بیت المقدس برای فتح خرمشهر بود ولی در آن زمان نه در ساحل دور رودخانه موانعی وجود داشت و نه خط دفاعی دشمن چسبیده به رودخانه بود.
تصرف شهر بندری فاو، رسیدن به خورعبدالله و استقرار در منطقه مثلثی شکل شمال شهر فاو و همچنین استقرار در پایگاه دوم موشکی در شمال غربی شهر.
پیشروی یگان های خط شکن و دنبال پشتیبان تا ابتدای کارخانه نمک و تشکیل خط دفاعی به موازات این منطقه از ساحل تا خورعبدالله.
رسیدن به زمین های انتهای کارخانه نمک و کانال انتهای آن، واقع در جاده ام القصر تا ساحل رودخانه اروند.
  مأموریت مرحله اول به عهده لشگرهای 7 ولی عصر(عج)،5 نصر، 41 ثارالله(ع)، 19 فجر، 31 عاشورا،
25 کربلا، 14 امام حسین(ع)، و تیپ های 44 قمر بنی هاشم(ع) و 33 المهدی(عج) بود.
  در مرحله دوم، لشگرهای 27 محمد رسول الله(ص)، 17 علی ابن ابیطالب(ع) و در مرحله سوم، لشگرهای 8 نجف و 31 عاشورا برای اجرای طرح مانور انتخاب شدند. در مرحله چهارم نیز همه یگان ها برای انجام عملیات و مقابله با پاتک های دشمن مد نظر بودند.
  در خصوص توسعه عملیات در عمق، باید به این نکته توجه داشت که در نبردهای بزرگی که پس از فتح خرمشهر انجام شد، همواره میان عمق بخشیدن به عملیات و توان موجود از یک سو، و هماهنگی پیشروی با پشتیبانی عملیات از لحاظ مهندسی و آتش و لجستیک و… از سوی دیگر، تعارض وجود داشته است. در این عملیات توسعه در عمق و استمرار عملیات از شرایط حفظ موفقیت های به دست آمده بود که با استفاده از شکل زمین انجام شد. البته اگر توان پیشروی برای رسیدن تا منطقه ام القصر در اختیار بود شرایط جبهه ها دچار تحول اساسی تری می گردید و شرایط برای تسلیم سریعتر دشمن، فراهم می شد.
سیر تکمیل طرح ریزی و اجرای عملیات
  پس از این که برای مسئولین کشور مشخص شد که عملیات بزرگ آن سال، در منطقه فاو باید صورت گیرد. بنابراین طرح ریزی مانور این عملیات با دقت زیادی انجام گرفت و سازمان رزم مناسب، انتخاب گردید و جزئیات مانور یگان ها به تصویب رسید.
برای اجرای این عملیات 150 گردان پیاده برآورد شده بود ولیکن در نهایت عملیات با 90 گردان انجام شد و امکان تأمین 60 گردان باقی مانده فراهم نگردید.
  کار شناسایی منطقه عملیات از شش ماه قبل از اجرای آن از سوی واحد های اطلاعات عملیات قرارگاه های مربوطه شروع شد. یگان های خط شکن نیز به مدت حدود سه ماه به کار کسب اطلاعات در حوزه مأموریت خود از شرایط و وضعیت دشمن بودند. آنها در این مدت توانستند علاوه بر مطالعه بر روی چگونگی عبور نیروهایشان از اروند رود، نحوه آرایش دشمن را بخصوص در خط اول مشخص نمایند و تمام نوع سلاح ها و انواع سنگرها و آرایش موانع و نیز پشت مواضع خط اول دشمن را محدوده منطقه خود، شناسایی نمایند. همچنین در این مدت توانستند به چگونگی نحوه عبور غواص ها از اروند رود کاملاً مسلط شوند. آنگاه با مشورت با فرماندهان لشگرها و تیپ های مانوری، مرحله بندی عملیات، به صورت نهایی تنظیم گردید. 
 به طور کلی این عملیات در سه مرحله متوالی زمانی به شرح زیر انجام شده است.
 
 مرحله اول شکستن خطوط دشمن
در این مرحله، با عبور 1400 غواص آموزش دیده از رودخانه اروند، موانع ایجاد شده در ساحل دور اروند، پاکسازی و سنگرهای مشرف بر رودخانه به تصرف درآمد.
با اعلام رمز عملیات، غواص های خط شکن با عبور از موانع، خود را به سنگرهای دشمن رسانده و نیرو های مستقر در خط مقدم را، منهدم نمودند. آنگاه رزمندگان اسلام، پیشروی خود را  به سوی اهداف تعیین شده برای هر یگان، آغاز و مواضع دشمن در مثلث فاو را ظرف مدت چهل و هشت ساعت به تصرف خود درآوردند. در شروع نبرد، غواص های هر یگان عملیاتی، از نهرهای منشعب از ساحل خودی، عبور برنامه ریزی شده از اروند رود را آغاز نمودند. در مجموع گذشتن از عرض اروند رود، از سی دقیقه تا دو ساعت برای هر یگان طول کشید. برخی از غواص ها که بر اثر امواج رودخانه و جریان و سرعت آب از مسیر خود منحرف شده بودند و در نتیجه با شرایط جذر رودخانه برخورد کردند تا دو ساعت طول کشید تا از باتلاق ها و موانع عبور نموده و خود را به خط اول دشمن برسانند. 
 
 مرحله دوم عملیات پاکسازی و تأمین مناطق تصرف شده
این مرحله طی مدت یک هفته انجام شده است و در خلال آن پاکسازی مناطق تصرف شده از وجود دشمن انجام شد و برخی از غنائم موجود در سنگرهای دشمن جمع آوری و به همراه اسیران گردآوری شده به عقبه منتقل گردیدند. مقابله با پاتک های فوری دشمن با رزمندگان اسلام نیز در این مرحله صورت گرفت و موجب تشکیل خط پدافندی در قاعده مثلث شبه جزیره فاو شد.

 مرحله سوم، تثبیت منطقه عملیاتی و دفع پاتک ها
این مرحله نزدیک به هفتاد روز به طول انجامیده است. در این مدت تلاش برای تثبیت موفقیت های بدست آمده و نیز دفع پاتک های گسترده و با فرصت دشمن، از سوی رزمندگان اسلام صورت می گرفت. طی این دوره، یگان های خودی، ضمن انهدام واحد های پاتک کننده دشمن توانسته اند، قدرت دفاع رزمندگان اسلام را در مقابل پاتک های سنگین و پی در پی که با واحد های ویژه از جمله لشگرهای گارد ریاست جمهوری و نیز با به کارگیری گسترده سلاح های شیمیایی و توان موشکی و حملات وسیع هوایی صورت می گرفته است به نمایش بگذارند. در نهایت دشمن از ادامه پاتک به منظور بازپس گیری سرزمین های از دست داده مأیوس شد و منطقه رأس البیشه تا فاو و در ادامه تا دریاچه نمک به تصرف رزمندگان اسلام درآمد. در نتیجه تصرف این منطقه و حضور قوای ایران در کنار ساحل خور عبدالله، ارتباط دریایی رژیم عراق با خلیج فارس قطع گردید.
  در آن زمان، فرماندهان عراقی نام این سلسله عملیات را "معرکه کمر شکن" گذاشتند به دلیل آنکه در این تهاجم طولانی، نفس گیر ترین درگیری های دوران جنگ اتفاق افتاد به گونه ای که بر اثر آن "اراده" ، "توان مقابله" و "قدرت تلافی" ارتش بعثی صدام در هم شکست.

شرح عملیات 
  عملیات در ساعت 10: 22 روز 20/11/1364 با رمز مقدس "یا فاطمه ی زهرا(س)" از منطقه عمومی جنوب خسرو آباد تا انتهای جزیره آبادان با عبور غواصان خط شکن از اروند رود در حالی که نم نم باران می بارید، آغاز گردید. شروع عملیات همزمان با ایام مبارکه دهه فجر و  هفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی بود و رزمندگان اسلام انگیزه بالایی را برای انجام عملیات در این روزهای انفجار نور در ایران عزیز، داشتند.
  با شروع عملیات، غواص های هر لشگر که از ساعت 20:30 به درون آب رفته و خود را آماده کرده و آرام آرام از اروند رود عبور کرده نموده بودند، توانستند در این فرصت، موانع مصنوعی و تله های ایجاد شده از سوی دشمن در جلوی خط مقدم وی را پشت سر گذاشته و در نزدیکی سنگرهای دشمن به کمین بنشینند. به منظور ایجاد هماهنگی و حمله همزمان همه غواص ها به خط اول دشمن، برخی از غواص ها که سریعتر خود را به ساحل دشمن رسانده بودند، تا اعلام کلمه رمز عملیات، می بایستی خود را در زیر پای دشمن و در بین باتلاق ها و موانع دشمن مخفی نموده تا سایر غواص ها به ساحل دور اروند رسیده و موانع جلوی سنگرهای دشمن را پاکسازی نمایند. در این فاصله برای برخی از غواص ها، حوادث جالبی هم اتفاق می افتاد. از جمله برخی از غواص های لشکر ثارالله در محدوده قرارگاه نوح، می گفتند که به هنگام انتظار در باتلاق های جلوی سنگرهای دشمن برای اعلام رمز عملیات، به ناگاه متوجه شده اند که گرازهایی در بین گِل و لای، خوابیده که آنها برای عدم حساس شدن گرازها و حرکت ناگهانی آنها، اقداماتی را انجام داده اند.
با اعلام رمز عملیات، این غواصان تهاجم خود را جهت شکستن خط اول دشمن آغاز و شروع به پاکسازی ساحل دور اروند رود و ایجاد یک سرپل مناسب، نمودند. البته در بعضی از نقاط تعدادی از غواص ها با مشکلاتی در عبور از رودخانه اروند مواجه شدند. برای مثال برخی از غواصان لشگر25 کربلا برای رفتن به سمت اسکله فاو با نور افکن هایی که دشمن بر روی سطح رودخانه روشن کرده بود و نیز با تیراندازی بی هدف سربازان دشمن بر روی رودخانه اروند، مواجه شدند. ولی از آن جایی که دشمن پی به وجود غواصان در داخل آب و نیز آغاز عملیات رزمندگان اسلام، نبرده بود، لذا پس از مدتی نورافکن هایی را که به طور آزمایشی روشن کرده بود خاموش نمود و تیربارهای وی نیز از تیراندازی خودداری کردند. بعدها با تصرف فاو و دستگیری فرمانده تیپ دشمن در این منطقه، مشخص گردید که علت روشن شدن نور افکن ها در شب عملیات، واگذاری تعدادی ژنراتور جدید به یگان پدافند کننده از ساحل فاو بوده که در آن شب، آماده بکار بودن این ژنراتورها را آزمایش می کرده اند.
 اکثر غواص ها برای اینکه در مقابل دشمن دیده نشوند "آیه 9 سوره یس" را با خود زمزمه می کردند. این آیه که از سویی اکثر رزمندگان و بخصوص از سوی نیروهای اطلاعات- عملیات به هنگام مواجه با نیروهای دشمن، قرائت می شد به این شرح است : "وَجَعَلنا مِن بَینِ اَیدیهِم سَداً وَ مِن خَلفِهِم سداً فَاَغشَیناهُم فَهُم لایُبصِرون" آنها معتقد بودند که با خواندن این آیه، خداوند به آنها کمک خواهد کرد تا از چشم نظامیان دشمن، مخفی بمانند. برخی از  غواص ها در خاطرات خود می گویند: پس از آنکه وارد رودخانه شدیم، سطح رودخانه را موجی فرا گرفت که باعث شد سرهای ما در میان امواج از دید دشمن مخفی بماند.
  از آنجا که مأموریت فرد فرد غواصان از قبل مشخص شده بود و معلوم بود که هر گروه از آن ها بایستی به سمت کدام سنگر دشمن پیش بروند، لذا اکثر غواص ها موفق شدند تا سنگرهای دشمن را بدون تیراندازی فتح نموده و آنها را تصرف نمایند.
 پس از رسیدن گروه اول غواصان به خط مقدم دشمن و آغاز درگیری ها، همزمان آتش پر حجم ادوات و توپخانه صحرایی روی ساحل جنوبی اروند نیز از سوی یگان های مربوطه به اجرا درآمد و نیروهای خط شکن و نیز رزمندگان دنبال پشتیبان که با کمک قایق های موتوری به سرعت به ساحل دور اروند رود منتقل شده بودند، به توسعه سر پل خود در محدوده هر یگان مبادرت ورزیدند.
  تقریباً در ساعت 2:30 پس از نیمه شب، تمام خط اول دشمن سقوط کرده و در اختیار رزمندگان اسلام قرار گرفت.
  پس از پاکسازی خط اول، می بایست به منظور مقابله با پاتک های دشمن و نیز تثبیت و تأمین سر پل اولیه، چند اقدام عمده از سوی یگان های خودی انجام شود.

دور زدن و محاصره نمودن شهر فاو به منظور پرهیز از جنگ شهری
پیشروی به سمت محور ساحلی، واقع در جناح شمالی منطقه عملیات
پاک سازی کامل منطقه رأس البیشه به منظور ایجاد فضایی امن به منظور آغاز حرکت شناورهای سنگین برای انتقال ماشین آلات مهندسی و نیز سایر تجهیزات پشتیبانی

  بر همین اساس، دو لشگر پرتوان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، عملیات خود را با هدف پاکسازی و الحاق در خط اول دشمن آغاز کردند. قبل از روشن شدن آسمان و پس از درهم شکستن  مقاومت های ضعیف دشمن، لشگر 25 کربلا که مأمور تصرف شهر فاو بود، با حضور در مدخل ورودی شهر به محاصره آن پرداخت. در جنوب شهر نیز یکی دیگر از یگان ها با طی مسافت زیادی در عمق، به پیشروی خود به سمت خورعبدالله ادامه داد و در نتیجه این شهر از شمال و جنوب به محاصره یگان های خودی درآمد.
  همزمان با اجرای عملیات اصلی در منطقه فاو، قرارگاهی که مأموریت داشت تا به منظور درگیر نگه داشتن نیروهای دشمن در منطقه ام الرصاص اقدام به اجرای تک نموده و جزیره بُواریَن را تصرف نماید، موفق شد تا این جزیره را تا حدودی به تصرف خود درآورده و در درون 80% از جزیره ام الرصاص نیز پیشروی نماید ولی به دلیل فشارهای دشمن که تصور می کرد محور اصلی عملیات از این منطقه است، یگان های تک کننده، از این دو جزیره عقب نشینی کردند با این حال بخشی از اهداف تک در این محور تا حدودی تأمین شد.
  پس از محاصره شهر فاو و حضور یگان های مانوری در محور ساحلی و نیز دستیابی به خورعبدالله، پاکسازی منطقه رأس البیشه از باقی مانده نیروی دشمن آغاز شد. تیپ 33 المهدی (عج) که از رزمندگان استان فارس تشکیل شده بود، عملیات در این منطقه را انجام می داد. این تیپ در این منطقه با مقاومت های شدیدی مواجه شد و دشمن با سنگر گیری بر بالای مناره یکی از مساجد که بر اروند رود مسلط بود مزاحمت های زیادی را برای قرارگاه نوح، فراهم آورد ولی رزمندگان تیپ المهدی(عج) توانستند با عبور از محورهای دیگر و از پشت دشمن به سمت مسجد مزبور حرکت کرده و آتش دشمن را خاموش کنند.
در روز اول عملیات، لشگر 25 کربلا که از رزمندگان استان مازندران تشکیل شده بود، موفق شد تا شهر فاو را به تصرف کامل خود درآورد. فرمانده این لشگر برادر مرتضی قربانی براساس مأموریتی که از سوی برادر محسن رضایی فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دریافت کرده بود، پرچم گنبد حضرت ثامن الأئمه امام رضا(ع) را که از مشهد به جبهه آورده بودند را بر بالای بلندترین مناره مسجد آن شهر نصب نمود و افتخار به احتزاز درآوردن پرچم گنبد امام رضا(ع) در شهر فاو برای همیشه نصیب لشگر 25 کربلا گردید.
  همزمان با پیشروی قوای اسلام در اطراف شهر فاو، نخلستان های شمال و جنوب آن هم به طور کامل از وجود نیروهای دشمن پاکسازی شد. لشگر 41 ثارالله و تیپ 33 المهدی(عج) هم در همین زمان موفق شدند تا با پیشروی به سمت دومین پایگاه موشکی دشمن، نیروهای موجود ارتش بعثی در این محور را منهدم و یا به اسارت خود درآورند. لازم به ذکر است که به محض آغاز عملیات، دشمن تجهیزات پرتاب و نیز موجودی موشک های ساحل به دریای خود را از این پایگاه ها تخلیه نمود و در نتیجه فقط چند خودروی راداری مربوط به سیستم های پرتاب موشکی به غنیمت رزمندگان اسلام درآمد. لازم به ذکر است که تا قبل از عملیات والفجر 8، دشمن از این پایگاه های موشکی حدود 90 فروند موشک  HY2را به سمت کشتی هایی که از طریق خورموسی به سمت بندر امام خمینی در حال حرکت بودند پرتاب کرده بود.
  در نتیجه تا پایان روز اول، یگان های خودی موفق شدند علی رغم اینکه هر پنج دقیقه یکبار دو هواپیمای دشمن در فضای منطقه عملیاتی و بر فراز اروند رود و نیز در عقبه های یگان ها ظاهر شده و اقدام به بمب باران می کردند، علاوه بر تصرف شهر فاو و پاکسازی کامل منطقه، در شمال شهر و در جاده محور ساحلی حضور یابند و به این ترتیب اهداف مورد نظر در مراحل اول و دوم عملیات، با موفقیت کامل تأمین گردید.
دفع پاتک های تعجیلی با کمک آتش توپخانه
فرمانده سپاه قبل از آغاز عملیات والفجر 8، فرمانده توپخانه سپاه برادر حسن شفیع زاده را مأمور نمود تا با کمک آتش دقیق توپخانه از منطقه جزیره آبادان، پاتک های سه روز اول دشمن را دفع نماید تا برای یگان های پیاده فرصتی فراهم شود تا آنها بتوانند مواضع خود را در مناطق تصرف شده، تثبیت نمایند. بنابراین توپخانه سپاه با ثبت گره های مواصلاتی و نقاط مؤثر در خطوط تدارکاتی دشمن و با کمک دیده بانی دقیق و از طریق تمرکز آتش ها، توانست نقش مؤثری را در به هم پاشیدن سازمان واحدهای پاتک کننده دشمن، قبل از رسیدن به خط تماس، ایفا نماید. آتش توپخانه گاهی اوقات موفق می شد که نظامیان بعثی را قبل از پیاده شدن از اتوبوس ها و خودروهای خود و نیز قبل از آرایش جنگی گرفتن مورد حمله قرار داده و امکان گسترش مناسب آنها را ندهد. توپخانه عمل کلی قرارگاه ختم الانبیاء، در تمام دوره هفتاد و پنج روزه نبرد فاو توانست به عنوان یک یگان پر قدرت، واحدهای خط مقدم را در برابر پاتک ها و تهاجمات دشمن، به طور مرتب پشتیبانی نماید.

پاتک های سازمان یافته ارتش بعثی   
 با توجه به اهمیت محور ساحلی در کنار خورعبدالله و حساسیت دشمن نسبت به آن، پس از گذشت 36 ساعت از آغاز تک، اولین پاتک ارتش صدام متوجه این محور شد؛ لیکن موفقیتی در بر نداشت. همان گونه که قبلاً ذکر شد دشمن که تصور می کرد محور اصلی عملیات از سَمتِ جزیره ام الرصاص و یا منطقه هورالهویزه به خاطر نزدیکی اش به شهر بصره است، بیشتر توجه خود را به این منطقه معطوف کرده بود؛ لیکن سرانجام پس از سه روز از آغاز تک، متوجه اساسی بودن عملیات در این ناحیه و تلاش اصلی تک در منطقه فاو شد و لشگر گارد ریاست جمهوری را وارد درگیری در این منطقه کرد.
قبل از آغاز عملیات با انجام فعالیت های شدید مهندسی که با استتار کامل صورت می گرفت سپاه موفق شد تا حدود 500 عراده توپخانه صحرایی، توپخانه پدافند هوایی و تانک را در مواضع مناسبی که احداث کرده بود در منطقه عمومی جزیره آبادان و در بین نخلستان ها مستقر نماید این اقدام سپاه، این امکان را برای قرارگاه خاتم الانبیاء فراهم کرده بود تا دشمن را از حدود 100 کیلومتری قبل از رسیدن به منطقه فاو و در مسیر حرکت خود بر روی خطوط مواصلاتی منطقه و جاده های ارتباطی، زیر آتش سنگین توپخانه دوربرد سپاه و ارتش قرار دهد. 
  پس از ورود لشگر گارد به منطقه جهت انجام پاتک، یگان های خودی با اجرای آتش انبوه توپخانه و ادوات به این لشگر هجوم بردند. در این میان، دشمن به منظور پشتیبانی از لشگر گارد در ساعت 5:30 صبح روز 24/11/1364 به حمله شیمیایی علیه مواضع رزمندگان اسلام مبادرت ورزید؛ ولی به دلیل ترس خلبان های هواپیماهای عراقی از مورد اصابت قرار گرفتن، از سوی واحد های پدافند ضد هوایی و بخصوص سایت موشکی هاگ که در پوشش نخلستان ها، گسترش یافته بود، جنگنده های دشمن مجبور شدند تا بخشی از  بمب های شیمیایی خود را در میان نیروهای لشگر گارد صدام فرو ریخته که به مصدومیت تعدادی از آنان منجر شد.
  در ادامه عملیات، یگان های خودی در محور جاده استراتژیک، جاده ام القصر و کارخانه نمک، بر حملات خود شدت بخشیده و توانستند ضمن تصرف نیمی از کارخانه نمک، روی جاده ام القصر نیز خطی دفاعی به موازات این کارخانه تشکیل دهند. سپس، طی چند شب درگیری متوالی، یگان های خودی با درهم شکستن خطوط دشمن موفق شدند در شب هشتم عملیات، خود را به سه راهی کارخانه نمک رسانده و با احداث چند رده خاکریز بلند و آرایش مناسب و استقرار سلاح های ضد زره، در پشت آن مستقر شوند و خط پدافندی اولیه خود را تشکیل دهند.
  از روز هشتم به بعد با تشکیل خط مناسب پدافندی، دشمن که خود را به طور کامل پیدا کرده و حواس خویش را بازیافته بود، پاتک هایش را مجدداً آغاز کرد. ابتدا، از جاده فاو- البِحار وارد عمل شد که با مقاومت رزمندگان اسلام مواجه و با از دست دادن تعدادی از نفرات و انهدام تجهیزات خود عقب نشست. سپس، از جاده استراتژیک، تهاجم خود را روی سه راهی کارخانه نمک متمرکز کرد؛ لیکن بر اثر اجرای آتش شدید خمپاره وتوپخانه، انهدام قابل توجهی را متحمل شده و با بر جای گذاردن تعداد زیادی کشته و زخمی عقب نشینی کرد.
 در روز یازدهم عملیات، به منظور تکمیل خط پدافندی و تثبیت آن، از سوی رزمندگان اسلام در سراسر محور ساحلی و میانی جبهه، آب رها شد و به این ترتیب، دشمن از تلاش مجدد برای پاتک در محورهای یاد شده ناامید گردید.

تثبیت خطوط دفاعی
  در مجموع، درگیری های فاو و پاتک های مستمر و بی وقفه دشمن، 75 روز به طول انجامید. دشمن در این مدت از آتش پر حجم توپخانه دوربرد، حمله هواپیما ها، سلاح های شمیایی، ناوچه های جنگی، لشکر های تکاور، یگان های زرهی و موشک های زمین به زمین برای باز پس گیری مواضع از دست داده و منطقه فاو، استفاده کرد ولی پس از این مدت ارتش بعثی از باز پس گیری منطقه مثلث فاو ناامید شد و به پاتک های خود خاتمه داد.
  البته در این عملیات فرماندهان و رزمندگان بزرگی ازجمله محمد اثری نژاد مسئول تدارکات و پشتیبانی قرارگاه نوح، مهندس حمید سلیمی مسئول مهندسی قرارگاه نوح، جعفر تهرانی مسئول اطلاعات لشگر 27 محمد رسول الله(ص)، جواد دل آذر قائم مقام لشگر 17 علی ابن ابیطالب(ع)، عبدالله رحمتی و... به فیض عظیم شهادت نائل آمدند و تعداد زیادی هم از مسئولین یگان های شرکت کننده در عملیات زخمی گردیدند.
به هر حال، عملیات والفجر 8 طولانی ترین عملیات دوران جنگ بود و تثبیت منطقه تصرف شده در آن کار عظیمی بود که کارشناسان نظامی دنیا به ایران، در طرح ریزی و اجرای چنین نبردی آفرین گفتند.

بررسی اهداف و راهبرد عملیاتی دشمن در مقابله با تهاجم به فاو

  اهداف و راهبرد عملیاتی دشمن در مقابله با این عملیات به شرح ذیل جمع بندی می شود.
الف- انجام عملیات پدافندی
  دشمن در هفته اول تهاجم ایران به منطقه فاو از استراتژی عملیات پدافندی با یگان های مناسب برای انجام پاتک های تعجیلی و فوری استفاده می کرد. هدف او از اجرای عملیات پدافندی عبارت بود از
 1- حفظ و تثبیت یگان های تک کننده در مناطق تصرف شده
2- عدم اجازه به نیروهای آفند کننده جمهوری اسلامی ایران برای توسعه منطقه تصرف شده به منظور جلوگیری از ادامه پیشروی آن ها
3- ایجاد یک سد نفوذ دفاعی در موقعیت جدید ایجاد شده.
ب- انجام عملیات آفندی
  عملیات آفندی که پس از اتمام عملیات پدافندی و اطمینان دشمن از عدم امکان پیشروی جدید توسط رزمندگان اسلام صورت می گرفت به منظور شکست تک انجام شده و بیرون راندن قوای اسلام از سرزمین های تصرف کرده و در نتیجه بازپس گیری شهر فاو و تأسیسات بندری آن، حضور مجدد در پایگاه های موشکی مستقر در رأس البیشه که محل استقرار موشک های ساحل به دریایِ موسوم به کرم ابریشم بود. با این عملیات که از هفته دوم درگیری ها آغاز شد و نزدیک به 70 روز طول کشید، دشمن می توانست ضمن کاهش تلفات خود در برابر تک انجام شده به بازپس گیری سرزمین خود در منطقه عملیاتی، امیدوار شده و موجبات انهدام نیروهای تک کننده را فراهم نماید. در صورت موفقیت این طرح، دشمن می توانست دوباره تسلط خود را بر اروند رود بازیافته و موجبات تأمین خورعبدالله را به منظور تردد ناوچه ها و شناورهای پشتیبانی رزمی خود را از بندر ام القصر به سمت اسکله های البکر و الاُمیّه در خلیج فارس فراهم آورد و در نتیجه از نیروهای رزمی و اطلاعاتی مستقر بر روی اسکله های نفتی البکر و الامیه با آسودگی خاطر، پشتبانی نماید و از این دو اسکله به عنوان دو پایگاه اطلاعاتی مهم در شمال خلیج فارس استفاده نماید.
  صدام در آن زمان می گفت که ایرانی ها در کیسه ای گیر کرده اند که درب آن کیسه در اختیار ماست و با گفتن این جمله، از به دام انداختن نیروهای ایرانی اطمینان داشت.

تاکتیک های دشمن در حین عملیات 
دشمن به منظور رسیدن به اهداف خود از سه تاکتیک عمده استفاده می کرد:

الف- استفاده گسترده از جنگ افزارهای شیمیایی
 دشمن با استفاده از این سلاح ها در طی عملیات توانست بیش از 5000 نفر از رزمندگان اسلام را مصدوم نماید بطوری که حدود 2000 نفر آن ها بر اثر استنشاق گازهای شیمیایی و جراحات ناشی از آن، به شهادت رسیدند. تفاوت به کارگیری سلاح های شیمیایی با سایر سلاح های متعارف در این است که هم تلفات بیشتری به بار می آورد و هم اثر روانی مختل کننده ای بر رزمندگان حاضر در صحنه عملیات می گذارد.
رزمندگان اسلام برای مقابله با سلاح های شیمیایی دشمن از ماسک، چفیه و برپایی آتش از طریق حمله به تانک ها و خودروهای دشمن و به آتش کشیدن آنها بهره می بردند. ولی استفاده از ماسک باعث کاهش توانایی رزمندگان در جنگیدن با دشمن می شد.
تنها در 20 روز اول عملیات ارتش بعثی، 1000 بمب شیمیایی از طریق هواپیما بر سر رزمندگان اسلام فرو ریخت.

ب- استفاده وسیع از حمله های هوایی برای زدن عقبه های یگان های عمل کننده
  دشمن در این ایام با پروازهای پی در پی و گسترده هواپیماهای جنگی خود تمام پل های احداث شده بر روی رودخانه بهمنشیر و اروند رود و نیز مراکز پشتیبانی یگان ها را مورد حمله مرتب و بمب باران های هوایی قرار می داد و در جریان آن بیشترین تلفات هواپیما نسبت به سایر عملیات ها را در عملیات والفجر 8 داشت.
در روزهای اول عملیات دشمن با استفاده از بمب های لیزری تمام پل های موجود بر روی رودخانه بهمنشیر را منهدم کرد و شرایط به گونه ای شد که برای 48 ساعت امکان عبور از رودخانه بهمنشیر به طور کامل قطع گردید.
نیروهای پرتلاش جهاد سازندگی که نقش بزرگی در اقدامات مهندسی، نصب پل ها، ساختن    جاده ها و آماده سازی عقبه یگان ها برای انجام عملیات والفجر8 داشتند، پس از بمباران پل ها بر روی بهمنشیر مجبور شدند یک پل عمدتاً خاکی در رودخانه بهمنشیر احداث نمایند تا در برابر بمباران های دشمن از بین نرود.

ج- پاتک با لشگرهای ویژه گارد و سایر واحدهای رزمی
  این پاتک ها در طول 75 شبانه روز جنگ به طور مرتب ادامه داشت و حتی دشمن بر خلاف تاکتیک جنگی خود در شب نیز اقدام به پاتک می کرد. در یکی از این پاتک ها که متکی بر جاده ساحلی خورعبدالله به ام القصر در تاریخ 29/11/1364 انجام شد، دشمن ستون تانک ها را بر روی جاده قرار داده و با کندی به پیشروی خود ادامه می داد هر تانک که مورد اصابت رزمندگان اسلام قرار می گرفت تانک بعدی او را هُل داده و به کنار جاده پرتاب می کرد و خود جایگزین آن می شد. در این شب سرداران رشید، سعید مهتدی، رضا دستواره، جعفر تهرانی، سعید سلیمانی از لشگر 27
 محمد رسول الله و تعداد زیادی از فرماندهان و رزمندگان لشگر 17 علی ابن ابیطالب، حماسه های
زیادی آفریدند. شرایط به گونه ای سخت شده بود که در ذهن همه رزمندگان اسلام آیه 62 سوره نمل خطور می کرد و تعداد زیادی از آن ها با خود زمزمه می کردند که: "اَمّن یُجیبُ المُضطَرَّ اِذا دَعاهُ و یَکشِفُ السّوء". در نهایت و در اوج اضطرار، خداوند با فرستادن باران به کمک سلحشوران اسلام این پاتک را هم ناکام گذاشت و همه دریافتند "اِن تَنصُروا الله فَلا غالبَ لَکُم" .
علت اینکه دشمن پس از ناکامی از پاتک های خود در محورهای فاو- البحار و جاده ساحلی به پاتک از محور ام القصر اقدام نمود دور بودن این ناحیه از آتش توپخانه رزمندگان اسلام بود. ارتش صدام تصور می کرد که حمله از این محور می تواند تمام ناکامی های قبلی را جبران نماید.
 
د- زیر آتش قرار دادن مرتب جاده آبادان در منطقه خسرو آباد
توپخانه دشمن به طور مرتب گره های مواصلاتی در جاده آبادان به سمت قفاص را به خصوص در منطقه خسرو آباد، زیر آتش پر حجم خود قرار داده بود، به گونه ای که این جاده را به طور کامل ناامن نموده و تردد از آن را مختل نموده بود. همچنین در بسیاری از اوقات، دشمن آتش های ضد آتشبار خود را با استفاده از گلوله های شیمیایی انجام می داد تا بتواند ضربات مؤثر تری را به رزمندگان وارد نماید، به طوری که در یک روز خدمه چهار آتشبار توپخانه رزمندگان اسلام مصدوم گردیده و غیر فعال شدند. 
 
نتایج عملیات
  عملیات فاو با موفقیت بزرگی که پس از حدود سه سال از گذشت عملیات بیت المقدس نصیب مردم ایران کرد، آغاز یک تحول بزرگ و گشایشی عمده در جبهه های جنگ بود که به نوبه خود منجر به فتوحات دیگری از جمله عملیات کربلای 5 و عملیات والفجر 10، گردید. این عملیات بزرگترین پیروزی رزمندگان اسلام پس از فتح خرمشهر در سال 1361 بود.

  نتایج عملیات والفجر 8 به شرح ذیل جمع بندی می گردد.
این عملیات بر اساس یک تفکر پیچیده و خلاق نظامی و به وسیله انسان هایی ورزیده و آموزش دیده و شجاع و شهادت طلب که توانستند با تاکتیک مناسب دشمن را غافلگیر نمایند انجام شد و به همین دلیل ارزیابی از توان نظامی سپاه را در داخل و خارج کشور تحت تأثیر قرار داد.
این عملیات نشان داد که قدرت خلاقیت و ابتکار عمل فرماندهان و طراحان عملیات توانسته است کمبود شدید یگان های مانوری، امکانات و مقدورات مورد نیاز برای عملیات را تا حد زیادی جبران نماید. فرماندهان سپاه توانستند مانور خود را به خوبی و منطبق با وضعیت زمین منطقه عملیات طراحی نمایند و از عوارض طبیعی زمین حداکثر بهره برداری را در طراحی مانور و آتش انجام دهند.
دشمن برای بازپس گیری زمین منطقه عملیاتی فاو مجبور شد نیروهای خود را به طور گسترده به خطوط مقدم جبهه گسیل داشته و آن ها را بی مهابا مصرف نماید و در نتیجه منهدم گردد. برخی معتقدند که اگر بخش مهمی از توان نظامی دشمن در این عملیات منهدم نمی شد، ارتش بعثی دست به تهاجمات گسترده ای علیه مواضع رزمندگان اسلام در نقاط مختلف جبهه می زد.
این عملیات قدرت تدبیر فرماندهی قرارگاه خاتم الانبیاء را برای استفاده بهینه از نیروی هوایی، پدافند هوایی و هوانیروز نشان داد و موجب اعتماد به نفس بیشتری گردید و مشخص ساخت چنانچه از توان دو سازمان سپاه و ارتش متناسب با طبیعت آن ها، استفاده شود، نتایج بهتری حاصل خواهد شد. لازم به ذکر است که 4 محل پرتاپ موشک هاگ در بین نخلستان های دهانه اروند رود از سوی نهاجا ایجاد و به طور متناوب و متناسب با شرایط دشمن از یکی از آنها جهت پرتاب موشک به سمت هواپیماهای مهاجم دشمن استفاده می گردید. از سوی دیگر از آنجا که دشمن مجهز به موشک های ضد رادار بود، نیروی هوایی با ابتکار عملی، سعی می کرد تا رادار جستجوی پایگاه موشکی هاگ را خاموش نگه داشته و از رادارهای دورتر از منطقه استفاده نموده و اطلاعات آن رادارها را از طریق خط باسیم در اختیار پایگاه موشکی هاگ قرار دهد تا آسیب پذیری این پایگاه ها در برابر حملات هوایی دشمن، کاهش یابد.
این عملیات در منطقه ای انجام گرفت که صدام به بهانۀ تسلط کامل براروند رود، جنگ با ایران را شروع کرده بود. او قرار داد 1975 را در آغاز جنگ تحمیلی پاره کرده بود و این عملیات عملاً قرار داد 1975 الجزایر را به سود جمهوری اسلامی ایران تثبیت کرد.
عملیات والفجر 8 مبنایی برای تدوین استراتژی باز دارندگی جمهوری اسلامی ایران شد.
  استراتژی بازدارندگی همواره بر این اصل استوار است که کشورهای همسایه را از حمله نظامی به خاک کشور باز دارد و در صورت حمله، صحنه نبرد را به داخل خاک دشمن منتقل سازد. ارزش این عملیات به آن بود که به دشمن نشان داد، سیاست بازدارندگی از طریق حمله گسترده، توانسته است جنگ را به طور جدی به داخل خاک دشمن منتقل سازد و لبه تیز آن را به سوی ارتش متجاوز برگرداند. 

 سایر نتایج این عملیات به شرح زیر است:
1-آزادسازی حدود 600 کیلومتر مربع از اراضی منطقه عملیات
2- تصرف شهر فاو و تأسیسات نفتی و بندری آن
تصرف سه پایگاه موشکی ساحل به دریا
انسداد راه ورود کشتی های عراق به خلیج فارس
تسلط بر اروند رود
تأمین خورعبدالله
تأمین شمال خلیج فارس و ایجاد امکان تردد امن کشتی ها به بندر امام خمینی(ره)
تهدید بندر ام القصر
هم مرزی با کویت به عنوان عضوی از شورای همکاری خلیج فارس که در پشتیبانی از عراق اقدام می کرد.
تلفات و خسارات دشمن
به اسارت درآمدن 2105 نفر از نیروهای دشمن
انهدام جنگ افزارها و تجهیزات دشمن به شرح ذیل :
هواپیما     39 فروند
بالگرد    5 فروند
تانک     300 دستگاه
نفربر    240 دستگاه
لودر و بلدوزر    5 دستگاه
انواع خودرو     250 دستگاه
توپ صحرایی    20 قبضه
توپ ضد هوایی    55 قبضه
ناوچه موشک انداز     2 فروند

 غنایم به دست آمده در این عملیات عبارتند از:

تانک    50 دستگاه
نفربر    45 دستگاه
لودر و بلدوزر     30 دستگاه
انواع خودرو     180 دستگاه
رادار موشکی     3   دستگاه
توپ صحرایی    20    قبضه
توپ ضد هوایی    120   قبضه

تلفات و خسارات خودی
مورد اصابت قرار گرفتن چهار فروند هواپیمای F5 نیروی هوایی و به شهادت رسیدن و اسیر شدن خلبان های آنها
شهید و مجروح شدن تعداد      از رزمندگان اسلام
شهادت تعدادی از فرماندهان برجسته سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

 تحلیل و ارزیابی عملیات والفجر 8
  عملیات والفجر 8 به دلیل نوع طراحی، اهمیت زمین منطقه عملیات، سرعت عمل در اجرای طرح عملیات، انتخاب تاکتیک های مناسب و مخصوص به خود برای پیروزی بر دشمن، غافلگیر نمودن دشمن و همچنین توان پایداری و مقاومت طولانی در برابر پاتک های دشمن به مدت 75 روز، یکی از جذّاب ترین و مهم ترین نبردها در دوران هشت ساله حماسه دفاع مقدس است.
  اجتناب از جنگ در زمینِ به شدت مسلح شده با کمک میادین مین و سیم های خاردار و موانع متعدد، پس از عملیات های والفجر مقدماتی و والفجر1 و در پی آن ابتکار انجام عملیات در منطقه هورالهویزه در شرق رودخانه دجله طی دو عملیات بزرگ خیبر در سال 1362 و بدر در سال 1363،موجب انفعال ارتش متجاوز رژیم عراق و ایجاد نگرانی در میان حامیان منطقه ای و بین المللی او گردید. زیرا تداوم عملیات ها تا اندازه ای مانع فرسایشی شدن جنگ می شد و علائمی دال بر ناتوانی ارتش صدام را آشکار می ساخت. از طرفی جمهوری اسلامی ایران که ابتکار عمل نظامی را همچنان در دست داشت، زمینه عملیات بعدی را با استفاده از تجربۀ عملیات در منطقه هور فراهم نمود.
  در این میان عاملی که موجب شد طراحان نظامی در انتخاب منطقه بعدی برای عملیات دقت بیشتری به عمل آورند، این بود که هیچ یک از نبرد های انجام شده در مقطعِ پس از فتح خرمشهر دارای نتایجی نبود که قادر باشد برتری تعیین کننده ای را نصیب ایران کند. از این رو، لازم بود حرکت جدیدی در صحنه جنگ انجام شود که با آنچه از روز اول جنگ تا آن زمان به وقوع پیوسته بود، متفاوت باشد و فرماندهان نظامی ارتش بعثی عراق نیز از پیش بینی آن ناتوان باشند تا با تکیه بر غافلگیری بتوان، به نتایج مورد نظر دست یافت. این حرکت جدید و تعیین کننده، عبور از رودخانه عریضی همچون اروند رود و تسخیر منطقه مهم شبه جزیره فاو بود. عملیات والفجر 8 یکبار دیگر توازن قوا را به نفع جمهوری اسلامی ایران ایجاد کرد. البته این برتری نظامی نه بر اثر افزایش تجهیزات و توان رزمی تسلیحاتی، بلکه بر اساس ابتکار عمل و نوع طرح ریزی عملیات و به کارگیری مفید توان رزمی موجود، علیه دشمن به وجود آمد. در تمام دوران جنگ، ارتش عراق از نظر توان رزمی و میزان تجهیزات و تسلیحات و تنوع آنها، بر قوای جمهوری اسلامی ایران برتری داشته است. بخصوص این برتری نظامی، در برتری مطلق هوایی، برتری زرهی، برتری آتش توپخانه و برتری تعداد یگان های مانوری و حتی برتری تعداد سربازان موجود در جبهه های جنگ، بوده است. از طرفی بکارگیری سلاح های کشتار جمعی و سلاح های شیمیایی از سوی ارتش بعثی، همیشه از مشکلات اصلی در طراحی عملیات ها علیه دشمن بوده است. آنچه عملیات والفجر 8 را برجسته و نمایان می سازد این است که در طرح ریزی این عملیات به نوعی تلاش شد که برتری های ارتش صدام، در موضوعات فوق، ناکارآمد گردد و رزمندگان اسلام، زمین و  منطقه ای را برای جنگیدن انتخاب کنند که دشمن نتواند از همه ظرفیت خود در جنگ علیه رزمندگان اسلام استفاده کند و برعکس همه ظرفیت و توان رزمی جمهوری اسلامی ایران، در آن منطقه به کار آید. در نهایت این عملیات، مقدمه ای شد برای وادار کردن شورای امنیت سازمان ملل برای توجه به خواسته های جمهوری اسلامی ایران در نوشتن قطعنامه 598 و اطمینان از این که قدرت های بزرگ حامی صدام، فقط با راه حلی سیاسی می توانند جلوی پیشروی نظامی جمهوری اسلامی ایران را برای رسیدن به خواسته های خود، بگیرند.

اقدامات دشمن پس از عملیات والفجر8
مذاکره آمریکا و شوروی برای اتخاذ ابتکار تازه برای پایان دادن به جنگ
  سیاست آمریکا و شوروی در آن زمان بر این قرار گرفت تا از شکست صدام به دست ایران جلوگیری نماید. 
ملاقات مقامات آمریکا و شوروی با مسئولین عراقی و حمایت آنها از صدام
تلاش آمریکا از طریق کشورهای عضو گروه G7 به منظور تهیه پیش نویس قطعنامه ای علیه ایران که در آن ایران متهم می شد که به تمام درخواست های آتش بس و صلح، جواب منفی داده و بنابراین خطری برای امنیت جهانی است. آن ها قصد داشتند تا با تصویب این قطعنامه در شورای امنیت سازمان ملل، مجموعه ای از اقدامات علیه جمهوری اسلامی ایران را سازماندهی نمایند. در آن زمان این مسئله در خدمت حضرت امام خمینی مورد بررسی و بحث قرار گرفت. حضرت امام فرمودند ما بایستی جلوی تصویب این قطعنامه را بگیریم، گرچه جنگ را تا رسیدن به خواسته هایمان رها نمی کنیم. بنابراین وزارت خارجه مأمور شد که در این راه تلاش کند و قطعنامه 598 چیزی بود که ایران آن را تألیف نمود و توانست به جای این قطعنامه، در شورای امنیت مطرح نماید. امام در آنجا فرمودند که آتش بس باید هم زمان باشد با تشکیل کمیته ای که مسئول و آغازگر جنگ را مشخص نماید. بنابراین امام در شرایط بسیار حساس آن روز توانستند در ظرفی که وجود داشت، قضیه را معکوس نمایند و قطعنامه 598 را جایگزین قطعنامه ای که آمریکا تلاش داشت تنظیم بنماید، بکند که این قطعنامه هیچ دستاوردی برای رژیم صدام در عراق، نداشت.آمریکا در آن زمان تلاش داشت تا بدنبال قطعنامه های تهدید و تضییق علیه ایران برود و از این طریق فشارها بر روی ایران را افزایش دهد.
حضور نظامی بیشتر آمریکا در خلیج فارس به بهانه تأمین امنیت کشتیرانی در مسیر انتقال انرژی. لازم به ذکر است که آمریکا به تدریج حدود 90 فروند ناو جنگی و لجستکی خود را وارد خلیج فارس نموده و علیه ایران آرایش جنگی گرفت.
کاهش دادن قیمت نفت تا حدود 7 دلار برای اعمال فشار اقتصادی بر ایران
متهم کردن ایران به حمایت از تروریسم
موضع گیری کشورهای عربی عضو شورای همکاری خلیج فارس علیه ایران
متهم کردن ایران به خرید تسلیحات از سوریه و کره شمالی
 به کارگیری سیاست دفاع متحرک از سوی ارتش بعثی در سراسر جبهه های جنگ که منجر
به اشغال شهر مهران در تاریخ 27/2/1365 از سوی ارتش صدام گردید و رژیم بعثی اعلام نمود که فاو در برابر مهران. البته رزمندگان سپاه اسلام موفق شدند شهر مهران را دوباره در تاریخ 9/4/1365 بازپس بگیرند و این پایانی بود بر سیاست جنگی جدید ارتش متجاوز
حمله هواپیماهای ارتش بعثی به هواپیمای مسافربری نمایندگان مجلس شورای اسلامی و شهید شیخ فضل الله محلاتی نماینده حضرت امام خمینی در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در روز اول اسفند ماه  1364
حمله به ایستگاه های قطار از جمله به ایستگاه هفت تپه در استان خوزستان
نتیجه گیری
  در مجموع، عملیات والفجر 8 یکی از پیچیده ترین طرح های نظامی جمهوری اسلامی ایران است که با موفقیت کامل انجام شد و برای ارتش بعثی یک "حمله ناگهانی" و "غیر منتظره" تلقی     می گردید و برای ایران یک نقطه عطف بود. اجرای طرح عملیات، از نظر تاکتیکی، انواع نبردها را با خود به همراه داشت مثل عبور از رودخانه، جنگ با موانع، عملیات در دشت، ساحل، دریا، شهر، جنگل، زمین پست و سست و ... .
  در طرح پشتیبانی این عملیات، فعالیت های گوناگون مهندسی مثل نصب انواع پل بر روی رودخانه های
اروند رود و بهمنشیر، احداث جاده های نظامی مختلف به شکل آنتنی در میان نخلستان ها و در عقبه ها و نیز احداث مواضع گوناگون توپخانه در زمین های سست و در باتلاق ها و همچنین ایجاد سایت های موشکی پدافند هوایی و ... صورت گرفته است. البته در هفته های اول عملیات ایران توانست فقط از یک پل شناور که فقط شبها آن را نصب و استفاده می کرد بهره ببرد و نصب پل لوله ای بعثت که در مقابل بمباران هوایی دشمن مقاوم بود حدود سه ماه به طول انجامید. برای نصب این پل از لوله های نفتی 56 اینچی به طول 80 کیلومتر لوله استفاده شد. گفته می شود این لوله ها از یک کشتی عراقی به غنیمت گرفته شده بود. جهاد سازندگی افتخار نصب این پل را بر عهده داشت.
 با توضیحات فوق، مشخص می شود که عملیات والفجر 8  از ابعاد گوناگون به ویژه از بعد تاکتیکی دارای اهمیت بسیاری است، بنابراین پیاده کردن تجربیات و نحوه مدیریت و فرماندهی این عملیات می تواند به توسعه مدیرت در سازمان های مختلف از جمله ستادهای عملیاتی کمک نماید. بدین منظور عملیات والفجر 8 می تواند به عنوان یک "مطالعه موردی" برای مدل سازی در بازی های جنگ در نظر گرفته شود و تصمیم گیری های نظامی این عملیات پیاده گردیده و مدل مربوطه تکمیل شود و به عنوان روشی برای سناریو سازی جنگ ها و عملیات های احتمالی آینده مورد استفاده قرار گیرد.




منابع و مأخذ
قرآن مجید
بی پرده با هاشمی رفسنجانی، تهران 1381
درودیان محمد، نبرد فاو، تهران مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1372
رضایی محسن، درس های دانشکده فرماندهی و ستاد سپاه
درودیان محمد، فاو تا شلمچه، تهران 1379
رشید غلامعلی، تحلیل نبردهای دفاع مقدس
جداری عیوضی، جمشید، جغرافیای آب ها، انتشارات دانشگاه تهران، 1374
دالکی احمد، زمین در فضا، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی
عبور از رودخانه، دانشکده فرماندهی و ستاد سپاه، 1381
10-امیر محمد انصاری، فرمانده اسبق هوانیروز، روزنامه همشهری مورخ 21/11/87
 
 

+ نوشته شده در  شنبه یازدهم اردیبهشت 1389ساعت 23:25  توسط دکتر مهدی عربی  |